Xung đột Trung Đông gửi ‘lời cảnh tỉnh’ về năng lượng tái tạo

Xung đột ở Trung Đông đã gần như làm gián đoạn xuất khẩu dầu mỏ qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển 20% nguồn cung dầu mỏ và khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Kết quả, giá năng lượng leo thang, áp lực lên nhiều nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu.

Theo AP, châu Á – điểm đến chính của dòng dầu, chịu tác động nặng nhất, dù châu Âu cũng không tránh khỏi tác động. Thậm chí, châu Phi cũng đối mặt nguy cơ chi phí nhiên liệu và lạm phát tăng cao.

Nhưng khác với các cú sốc dầu mỏ trước đây, năng lượng tái tạo đã nổi lên như điểm tựa hữu hiệu cho một số nền kinh tế. Theo chuyên gia, những nước có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao ít bị ảnh hưởng hơn, do nguồn này dựa vào tài nguyên nội địa như nắng và gió, thay vì nhập khẩu.

Trung Quốc là ví dụ dẫn đầu thế giới về năng lượng tái tạo. Nước này liên tục mở rộng năng lượng tái tạo thời gian qua, dù vẫn phụ thuộc vào điện than. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, khoảng 10% ôtô đang lưu thông tại nước này là xe điện. Dù Trung Quốc vẫn là nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất, việc điện khí hóa nền kinh tế bằng năng lượng tái tạo đã giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu.

Nếu không có chuyển dịch này, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sẽ “dễ tổn thương hơn nhiều trước các cú sốc nguồn cung và giá cả”, theo Lauri Myllyvirta từ Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí Sạch.

Việc tăng sử dụng năng lượng tái tạo cũng giúp một số nước châu Á khác giảm bớt tác động. Tại Pakistan, bùng nổ điện mặt trời giúp giảm hơn 12 tỷ USD chi phí nhập khẩu nhiên liệu từ 2020. Các tổ chức nghiên cứu ước tính nước này có thể tiết kiệm thêm 6,3 tỷ USD năm nay nếu giá năng lượng duy trì cao như hiện tại.

Ấn Độ cũng tăng cường phát triển năng lượng sạch, đặc biệt từ sau xung đột Ukraine nổ ra vào 2022. Nền kinh tế đông dân nhất thế giới đẩy mạnh điện mặt trời và gió, kết hợp việc tranh thủ mua dầu giá rẻ từ Nga và tăng sản lượng than. Nhưng do điện tái tạo chưa đủ mạnh, cuộc xung đột Trung Đông khiến Ấn Độ thiếu gas cho nấu ăn. Các ngành phân bón và gốm sứ cũng nguy cơ bị ảnh hưởng.

Ngược lại, những nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch lớn như Bangladesh, Thái Lan (châu Á), được cho là sẽ chịu cú sốc hàng đầu từ xung đột Trung Đông. Gần đây, Bangladesh đã đóng cửa các trường đại học để tiết kiệm điện. Do khả năng dự trữ thấp, chính phủ phải bắt đầu phân phối nhiên liệu theo định mức, sau khi xảy ra làn sóng mua tích trữ xăng, theo nhà kinh tế Khondaker Golam Moazzem tại Trung tâm Đối thoại Chính sách ở Dhaka.

Thái Lan cũng đã tạm dừng xuất khẩu xăng dầu, tăng sản lượng khí đốt và bắt đầu sử dụng nguồn dự trữ. Nếu xung đột kéo dài sang tháng 4, dự trữ hữu hạn và ngân sách trợ giá hạn chế sẽ khiến giá tăng mạnh, theo cảnh báo của Areeporn Asawinpongphan từ Viện Nghiên cứu Phát triển Thái Lan. “Đáng lẽ việc thúc đẩy năng lượng tái tạo nội địa phải được làm từ lâu”, bà bình luận.

Một số nước châu Phi như Benin, Zambia cũng dễ tổn thương do phụ thuộc dầu nhập khẩu để vận hành hệ thống vận tải và chuỗi cung ứng. Giá nhiên liệu cao khiến chi phí vận tải và thực phẩm tăng, trong khi dự trữ ngoại tệ thấp làm suy giảm khả năng chi trả nếu giá năng lượng vẫn neo cao.

Ông James Bowen, chuyên gia công ty tư vấn ReMap Research (Australia) cho rằng những cuộc khủng hoảng năng lượng hóa thạch vốn thường xuyên diễn ra. “Đó không phải lỗi ngẫu nhiên mà là đặc điểm cố hữu của hệ thống năng lượng dựa vào nhiên liệu hóa thạch”.

Thậm chí, EU vốn không xa lạ với các cú sốc năng lượng. Năm 2022, một số nước châu Âu từng tìm cách giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, họ sau đó lại chuyển sang tìm nguồn cung mới, thay vì thúc đẩy chuyển đổi năng lượng, theo Pauline Heinrichs của King’s College London.

Ví dụ, Đức nhanh chóng xây dựng các cảng LNG để thay khí đốt Nga bằng nguồn cung chủ yếu từ Mỹ, trong khi tiến trình chuyển đổi năng lượng tái tạo chậm lại. Tuần qua, giá khí đốt hợp đồng tương lai của châu Âu trên sàn Hà Lan từng chạm kỷ lục 3 năm, lên gần 69 euro mỗi MWh. Kết phiên ngày thứ sáu (20/3), giá giảm về 59 euro song vẫn cao hơn gấp đôi so với trước xung đột Trung Đông.

Trước đó, một nghiên cứu từ năm 2023 chỉ ra khoản chi vượt mức của châu Âu cho nhiên liệu hóa thạch kể từ xung đột Ukraine đã tương đương khoảng 40% số tiền cần thiết để chuyển đổi hệ thống điện sang năng lượng sạch. “Châu Âu đã nhận ra bài học sai lầm”, Heinrichs nói.

Với những gì diễn ra, xung đột ở Trung Đông đã gửi “lời cảnh tỉnh” về tính cấp thiết chuyển đổi sang năng lượng tái tạo cho thế giới, theo AP. Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae-myung nhận định khủng hoảng này có thể là “cơ hội tốt” để đẩy nhanh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo.

Tương tự, chuyên gia Kennedy Mbeva từ Đại học Cambridge, nhận định đầu tư vào năng lượng sạch để đảm bảo an ninh năng lượng dài hạn là lựa chọn chiến lược hợp lý cho các quốc gia châu Phi. Ethiopia, quốc gia đã cấm xe chạy bằng xăng và dầu diesel vào 2024, đang tập trung mạnh vào năng lượng tái tạo.

Thách thức thực sự không chỉ là vượt qua cú sốc tiếp theo, mà còn là đảm bảo nó không “làm chệch hướng quỹ đạo phát triển của đất nước”, theo Hanan Hassen, nhà phân tích tại Viện Ngoại giao, tổ chức tư vấn liên kết với chính phủ Ethiopia.

Điểm thuận lợi là năng lượng tái tạo hiện đã cạnh tranh được với nhiên liệu hóa thạch ở nhiều nơi. Theo Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế, hơn 90% dự án điện tái tạo mới trên toàn cầu năm 2024 có chi phí rẻ hơn các lựa chọn từ nhiên liệu hóa thạch.

Phiên An (theo AP)