AI tạo ra thế hệ ‘nhân viên boomerang’ mới

Nhiều nhân viên từng bị sa thải hoặc bị AI thay thế đã được mời quay lại làm việc, khi doanh nghiệp nhận ra họ đã quyết định vội vàng.

Năm nay, các đợt sa thải do AI là chủ đề nổi bật trên toàn cầu. Theo Challenger, Gray & Christmas – công ty chuyên hỗ trợ người lao động tìm việc sau cắt giảm, các doanh nghiệp viện dẫn AI là lý do chính cho gần 40% số việc làm bị thông báo cắt giảm trong tháng 5/2026.

Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy một số doanh nghiệp có thể đang xem xét lại quyết định cắt giảm nhân sự và đảo ngược điều này. Báo cáo gần đây của hãng tuyển dụng SHL khảo sát hơn 1.000 lao động Mỹ. Theo đó, gần 20% người được hỏi cho biết họ từng bị sa thải hoặc bị AI thay thế, rồi được mời quay lại làm việc. Nhóm này được gọi là nhân viên boomerang.

Những kết quả này cho thấy các công ty đang nhận ra họ đã “quá vội vàng cho nhân viên nghỉ việc”, Lucy Beaumont – Phó chủ tịch phụ trách sản phẩm và thiết kế tại SHL cho biết.

Một số doanh nghiệp đa quốc gia lớn như Ford và Amazon cũng đã thay đổi quyết định sau khi thực hiện các đợt sa thải liên quan đến AI trong năm qua. Báo cáo hồi tháng 3 của Orgvue cho thấy 32% tổ chức từng cho nhân viên nghỉ việc vì AI đã phải tuyển lại nhân sự.

Joseph Fuller – Giáo sư Quản trị tại Trường Kinh doanh Harvard, cho rằng các công ty mắc sai lầm khi ứng dụng AI theo cách họ vẫn làm với các phần mềm khác. Từ góc nhìn của doanh nghiệp, để có tiền đầu tư vào công nghệ mới, họ phải tìm chỗ cắt giảm chi phí. Trong những lần ứng dụng công nghệ trước đây, họ đều làm vậy bằng cách cho nhân viên nghỉ việc.

Tuy nhiên, theo Fuller, AI phát huy tác dụng tốt nhất khi kết hợp với “khả năng hiểu bối cảnh” của người lao động. Tức là kiến thức nền và sự am hiểu của họ về một vấn đề. Vì thế, AI không thể thay thế hoàn toàn “những người hiểu hoạt động kinh doanh, hiểu khách hàng, có khả năng phán đoán, biết đồng cảm và có thể tạo sự kết nối giữa người với người”, Beaumont nói.

Người lao động đặt ra điều kiện mới khi quay lại

Phần lớn người lao động sẵn sàng quay lại sau khi bị sa thải. Theo nghiên cứu của SHL, chỉ 6,6% lao động cho biết sẽ từ chối. Tuy nhiên, những người quay lại “sẽ đưa ra nhiều yêu cầu hơn với doanh nghiệp”, Beaumont nói.

Gần một nửa số người lao động Mỹ được khảo sát dự định đòi tăng lương mạnh để trở lại vị trí cũ. 43% muốn có “cam kết bằng văn bản” về sự ổn định của công việc. 40% yêu cầu công ty “minh bạch hoàn toàn” về cách AI sẽ được sử dụng với vị trí của mình. Ngoài ra, 30% cho biết lời xin lỗi từ ban lãnh đạo là điều kiện quan trọng để họ trở lại.

Trên hết, Beaumont cho rằng người lao động muốn được bảo đảm chuyện cũ sẽ không lặp lại. Tuy nhiên, kể cả khi nhân viên quay lại, doanh nghiệp cần hiểu rằng tinh thần làm việc trong công ty sẽ bị ảnh hưởng. Việc bị sa thải “làm thay đổi căn bản” những kỳ vọng ngầm giữa doanh nghiệp và người lao động. Vì thế, tuyển lại vẫn chưa đủ để hàn gắn mối quan hệ đó.

Những người quay lại khó có thể đạt mức “năng suất và gắn kết” như trước khi bị sa thải. “Văn hóa doanh nghiệp rất khó thay đổi, và một khi đã bị ảnh hưởng tiêu cực thì rất khó khôi phục”, Beaumont nói.

Những kỹ năng người lao động nên có

Theo Beaumont, để tiếp tục đáp ứng yêu cầu của thị trường, người lao động đang ưu tiên phát triển kỹ năng. Trong những người tham gia khảo sát tại Mỹ, 44% cho biết đang tự học cách sử dụng các công cụ AI, hơn 42% đang phát triển các kỹ năng đặc thù của ngành mà AI khó bắt chước, 40% trau dồi kỹ năng giao tiếp và lãnh đạo, còn 38% đang rèn luyện tư duy sáng tạo và chiến lược.

Với tốc độ phát triển nhanh của AI, Fuller cho rằng khả năng thích nghi là quan trọng nhất. Fuller khuyến khích người lao động thường xuyên làm việc với AI và “tìm cơ hội” nâng cao kỹ năng bằng công nghệ này.

Fuller dự đoán trong tương lai gần, AI sẽ gây ra “biến động liên tiếp” trong nhiều tổ chức khi họ tiếp tục điều chỉnh nhu cầu nhân sự theo những bước tiến của công nghệ này.

Theo Beaumont, lãnh đạo nên tập trung vào những câu hỏi như “Nhân viên cần nâng cao những kỹ năng nào? Họ có những cơ hội mới nào? Nhờ AI, tôi có thể mở ra cơ hội nào để nhân viên chuyển sang vị trí khác trong công ty?”.

Bà nhận định các tổ chức sẽ thành công nếu “dùng AI để nâng cao hiệu quả hoạt động”, chứ không chỉ để cắt giảm chi phí.

Hà Thu (theo Reuters, CNBC)