Nhiếp ảnh gia Elise Blanchard đã đi khắp đất nước Afghanistan để trò chuyện với những cô bé chỉ mới 8, 10 và 14 tuổi – những em đã bị hứa hôn hoặc gả bán để trả nợ hay mua thức ăn.
“Cháu không hề vui vẻ gì về điều này,” cô bé Khatira, 11 tuổi, bị bán làm dâu để trả nợ, chia sẻ khi đang ngồi trong căn nhà của mình ở Qala-e-Naw, thủ phủ tỉnh Badghis, tây bắc Afghanistan. “Trước khi đính hôn nó vẫn khỏe mạnh bình thường, giờ thì lúc nào cũng lo âu và khóc lóc,” bà Noor Bibi, 40 tuổi, mẹ của bé nói.
Mỗi khi người chồng tương lai 20 tuổi đến nhà, Khatira lại bỏ chạy. Kể từ ngày đính hôn, em không còn ra ngoài chơi nữa vì “xấu hổ với bạn bè đồng lứa khi mình đã có chồng,” mẹ em cho biết.
Cha của Khatira từng trồng lúa mì và chăn nuôi gia súc trước khi cả gia đình phải rời bỏ làng quê đi tản cư vì hạn hán.
Tại Badghis, 95% dân số sống phụ thuộc vào nông nghiệp nhờ nước mưa và chăn nuôi. Nhưng những đợt hạn hán – trở nên thường xuyên và khắc nghiệt hơn do biến đổi khí hậu — đã cướp đi toàn bộ nguồn sống của họ.
Những người chăn cừu trông chừng đàn gia súc trên các ngọn đồi ở Bala-Murghab, tỉnh Badghis. Mới tháng Ba nhưng đồng cỏ đã khô hạn bất thường so với mùa.
Hệ quả là, việc bán con gái nhỏ làm cô dâu để trả nợ, nuôi sống gia đình hoặc lấy tiền chữa bệnh đã trở thành một cách sinh tồn phổ biến.
“Là một người mẹ, tôi đã khóc rất nhiều, nhưng tôi biết chồng mình không còn lựa chọn nào khác,” bà Gul Bobo (không nhớ rõ tuổi mình) tâm sự về hai cô con gái 2 tuổi và 5 tuổi tại nhà riêng ở Tayz Nāwah, một ngôi làng cách Qala-e-Naw 12 giờ đi xe. Cả hai bé đều đã được hứa hôn.
Gióng như nhiều người khác ở đây, chồng bà Gul Bobo từng mua hạt giống và thuê máy kéo hoặc lừa mỗi năm để canh tác trên mảnh đất của một người giàu có hơn.
“Tôi biết các con còn quá nhỏ để đính hôn, nhưng chúng tôi kiệt quệ rồi – nếu không chúng tôi đã đợi đến khi chúng đủ 18 tuổi,” bà Gul Bobo nói. “Tôi lường trước được cảnh chúng sẽ bị đánh đập, nhưng tôi chẳng thể làm gì được. Và đến năm 14 tuổi, chúng sẽ lại mang thai.”
Bà Gul Bobo ở khoảng sân nhà cùng hai con gái Rubina, 2 tuổi, và Nazila, 5 tuổi – cả hai đều đã bị bán làm dâu.
Những cô dâu trẻ em thường được kỳ vọng sẽ sinh con ngay khi vừa đến tuổi dậy thì, dẫn đến vô số rủi ro sức khỏe nghiêm trọng – ở một quốc gia mà tỷ lệ tử vong ở phụ nữ mang thai và sinh con thuộc hàng cao nhất thế giới.
Các em cũng bị ép phải biết quản lý quán xuyến gia đình. Khi không thể làm được như người lớn, việc bị gia đình chồng bạo hành là điều vô cùng phổ biến.
Vị hôn phu của bé Nazila (5 tuổi) hiện đã 15 tuổi. Theo lời bà Gul Bobo, Nazila có thể sẽ phải về sống bên nhà chồng trong vòng 2 đến 3 năm tới.
“Tôi thà thấy con mình chết đi còn hơn là phải gả nó cho một ông lão như thế,” bà Bana, mẹ của bé Gulalai (11 tuổi) cay đắng chia sẻ. Gulalai đã được hứa hôn cho một chủ cửa hàng đã ngoài 40 tuổi vì cha mẹ em mắc nợ ông ta.
Kịch bản ở đâu cũng giống nhau. Cha của Gulalai từng là nông dân và gia đình họ phải bỏ làng quê hẻo lánh ở Qadis, tỉnh Badghis đi lánh nạn do mất mùa.
Gulalai, 11 tuổi, em đã hứa hôn để trở thành vợ lẽ của một chủ cửa hàng, đang chơi đùa cùng em gái Farzana ở Balochha, Badghis, tháng 9/2023.
“Chúng tôi phải hy sinh một đứa con để cứu sống những đứa còn lại,” ông Niaz Mohammad, cha của Gulalai ngậm ngùi. Ông bảo mình từng ước có thể đợi đến khi các con 20 tuổi mới gả chồng – nhưng rồi cả 4 cô con gái của ông đều đã phải lấy chồng từ khi còn là trẻ con.
Bữa ăn hằng ngày của cả gia đình chỉ vỏn vẹn có bánh mì tự làm, trà và lá cây cúc quỳ dại nhặt về luộc lên, đốt lửa bằng rác thải gom nhặt được.
Zartila, lúc đó 8 tuổi, tại nhà ở Qala-e-Naw năm 2023 sau khi gia đình phải di tản vì hạn hán. Hằng ngày em đi nhặt rác để giúp gia đình duy trì cuộc sống.
Nazia, 10 tuổi, bị bán làm cô dâu để trả nợ cho gia đình. “Khi chồng tương lai đến thăm, nó không chịu gặp và cứ khóc nấc lên,” mẹ em kể.
Họ không hiểu biến đỏi khí hậu là gì
Khi được hỏi về biến đổi khí hậu, hầu hết người dân ở Badghis đều không hiểu đó là gì. Trong các làng quê, đại đa số sống trong những căn nhà đắp bằng bùn, không có điện ngoại trừ vài tấm pin mặt trời nhỏ, và phương tiện duy nhất là những chiếc xe máy hiếm hoi. Mức tiêu thụ của họ thấp đến mức những khái niệm như tiêu dùng quá độ hay khí thải nhà kính hoàn toàn xa lạ.
Trong nỗ lực tuyệt vọng để sinh tồn qua 9 năm hạn hán liên tiếp, hàng ngàn người đã bỏ lại làng mạc tổ tiên để lên thành phố Qala-e-Naw tìm việc làm, nhưng đa phần đều vô vọng.
Để nuôi sống gia đình, ông Mohammad Yawaz, 55 tuổi, đi bán kem dạo ven đường kiếm khoảng 100 afghani (khoảng 40.000 VNĐ) mỗi ngày, sau khi đã dành cả buổi sáng cùng cô con gái 6 tuổi Zubaida đi nhặt vỏ lon, chai nhựa. Mỗi tháng, tiền bán phế liệu của hai cha con nhiều nhất cũng chỉ được 500 đến 1.000 afghani (200 đến 400.000 VNĐ).
Mỗi sáng, bé Zubaida, 6 tuổi – em cũng đã bị bán làm dâu – lại đi nhặt rác cùng cha để bán phế liệu ở Qala-e-Naw.
Cuối cùng, ông Yawaz cảm thấy không còn đường lùi ngoài việc gả bán cô con gái đầu (nay 15 tuổi, đã về nhà chồng) và bé Zubaida, em đã bị đính hôn từ năm ngoái với một cậu bé 12 tuổi.
Người hàng xóm Surgul của ông cũng ở trong hoàn cảnh tương tự. Mỗi sáng, ông Surgul đi nhặt rác cùng hai con gái Zartila (10 tuổi) và Bibi Aisha (7 tuổi) – cả hai đều đã đính hôn. Quyết định bán Zartila làm dâu được đưa ra sau khi cả gia đình phải chịu cảnh “ba ngày ba đêm không có một hạt cơm bỏ bụng”.
Mới đây, ông Surgul phải bán đi chiếc ắc quy duy nhất dùng để thắp sáng căn nhà đắp bùn để lấy tiền mua thuốc cho một cô con gái. Vài năm trước, vợ chồng ông đã mất đi một đứa con thơ vì bệnh tật không tiền chữa trị.
Nhưng cuộc sống của họ từng không tăm tối như thế này. Ông Surgul từng có cả đàn gia сúc ở quê. Khi hạn hán ập đến, ông đành bán sạch.
Các chợ gia súc ở Badghis ngập tràn những người đàn ông đến bán đi tài sản quý giá nhất của mình vì không còn tiền mua thức ăn gia súc thay cho cỏ khô đã chết cháy. Ở một số vùng, các ngôi làng đã trở thành những làng ma không một bóng người.
Ba cô bé Khatera 9 tuổi, Jamila 10 tuổi và Alaida 7 tuổi đang phụ cha nhặt cỏ trên đồng ở Balocha. Cả ba em đều đã bị bán làm dâu.
Một số gia đình di chuyển đến Herat, thành phố lớn thứ ba ở Afghanistan, nơi có trại tản cư Shahrak-e-Sabz đang là chỗ trú ngụ của hàng chục ngàn người. Họ đến đây với hy vọng nhận được viện trợ nhân đạo – nhưng nguồn viện trợ cũng đã cạn kiệt. Cuối cùng, họ lại phải tìm đến con đường bán con gái để trả nợ.
Darellah, 15 tuổi, hiện đang sống cùng người chồng 30 tuổi tên Mollah. Gia đình em bị di tản khỏi làng từ năm 2018.
Năm đó, Badghis trải qua một trận hạn hán lịch sử, và kể từ năm 2021, hạn hán liên tục tàn phá các mùa màng và làm chết đói gia súc mỗi năm.
Darellah, 15 tuổi và đang mang thai, ngồi cùng hai em gái Rahimah 11 tuổi và Bibi Zat 9 tuổi – cả hai em cũng đã bị bán làm dâu – tại căn nhà bùn của cha ở trại tản cư Shahrak-e-Sabz, Herat, tháng 3/2026.
Đang mang thai, Darellah quay về thăm gia đình. “Cháu vẫn chỉ là một đứa trẻ… kết hôn ở độ tuổi này thật không thể là một điều tốt được,” em chia sẻ. Hai em gái của em, Bibi Zat (9 tuổi) và Rahimah (11 tuổi), đều đã đính hôn nhưng hiện vẫn đang sống cùng cha mẹ.
Những cảnh cùng cực
Hàng xóm của họ cũng đều là những người di tản do hạn hán. Ông Bahahuddin, 40 tuổi, đã phải bán sạch đất đai.
Khi thấy mình không thể nuôi nổi gia đình bằng việc nhặt rác và ăn xin, ông đã bán một quả thận của cậu con trai 10 tuổi Ziauddin với giá 100.000 afghani (40 triệu VNĐ). Ông từng muốn bán thận của chính mình nhưng người ta chê sức khỏe ông yếu không mua.
Ziauddin, 10 tuổi và vết sẹo trên cơ thể sau khi cha em bán đi một quả thận của em để lấy tiền nuôi cả nhà.
Ở trại tản cư này, những câu chuyện thương tâm như vậy chẳng còn làm ai ngạc nhiên. Người dân cho biết trẻ em ở đây tử vong thường xuyên do không được tiếp cận các dịch vụ y tế.
Khomakha, 30 tuổi, là một người hàng xóm khác tản cư vì hạn hán. Chồng cô đã đồng ý gả bán cô con gái Fatemah mới 2 tuổi – giao kèo được thực hiện chỉ 3 tháng sau khi bé chào đời.
Sự khẩn cấp này là do họ không thể trả nổi khoản tiền xe đi lại ít ỏi để đưa cậu con trai 8 tuổi Ehsanullah (bị ung thư máu) đến bệnh viện truyền máu mỗi tuần.
Khomakha có thể sẽ không bao giờ được gặp lại Fatemah nữa sau khi bé kết hôn và chuyển đến một ngôi làng cách đó 15 giờ đi xe. “Tôi sẽ không đủ tiền trả tiền xe để đi thăm con khi nó đi,” Khomakha nghẹn ngào.
Nhưng cuộc sống của những gia đình bám trụ lại làng quê cũng chẳng hề dễ dàng hơn. Ở Khoshkian, vụ mùa lúa mì của ông Abdul Aziz đã thất thu 7 lần trong 8 năm. Qua những năm tháng hạn hán kéo dài, ông đã bán 5 cô con gái làm dâu, với giá từ 90.000 đến 150.000 afghani (khoảng 36 đến 60 triệu VNĐ) mỗi đứa để trả nợ.
Mazari, một trong những cô con gái của ông Abdul Aziz, đã rời nhà đi làm dâu khi mới 12 hoặc 13 tuổi. Hiện bước sang tuổi 16 hoặc 17, em đang sống cùng người chồng ngoài 40 tuổi, đứa con trai 2 tuổi và một bé sơ sinh vừa chào đời mới một ngày.
Mazari bế đứa con mới sinh, bên cạnh là người chồng Mirajan và con trai Khan Ali ở Khoshkian, quận Ghormach, tháng 4 năm nay.
“Lấy chồng lúc 12 tuổi thực sự rất vất vả; khi mới về nhà chồng, em còn chưa biết nấu ăn, nhưng may mắn là chồng và gia đình chồng đối xử rất tốt với em,” Mazari kể.
Các em gái của Mazari, từ 3 đến 13 tuổi, vẫn sống ở nhà cho đến khi phía nhà trai trả đủ tiền cưới. Trong lúc nhặt cỏ trên đồng, các em vẫn nhớ về những năm tháng chiến tranh khi lính của chính quyền cũ thường xả đạn từ trên núi xuống.
“Chẳng có gì khác biệt cả – quân đội chính quyền cũ cứ xả đạn bất kể chúng tôi là Taliban hay dân thường,” Shamael, cô em gái 13 tuổi của Mazari nói. “Bây giờ chúng tôi thấy thoải mái hơn vì không còn bị giật mình tỉnh giấc bởi tiếng súng đạn nữa.”
Ngồi trên đồng ruộng, các em gái của Shamael gật đầu đồng tình trong khi tay vẫn tiếp tục nhặt cỏ.
“Người ta canh tác đất đai nhiều năm, đầu tư rất nhiều công sức tiền của nhưng chẳng thu hoạch được gì, thế là mắc nợ,” Shamael nói. “Rồi người thì bán đất, người thì bán con gái – chỉ để sống qua ngày.”
“Tất cả những gì đang xảy ra với chúng tôi đều do nghèo đói mà ra”
Không có luật pháp nào quy định độ tuổi tối thiểu con gái được phép rời nhà về nhà chồng. Giá gả bán (tiền sính lễ) dao động và được trả dần thành nhiều đợt. Một khi tiền sính lễ được phía nhà trai thanh toán xong, họ có quyền đòi cô dâu về. Trong rất nhiều trường hợp, điều này diễn ra ngay khi các em vừa bước vào tuổi dậy thì.
“Tất cả những gì đang xảy ra với chúng tôi đều do nghèo đói mà ra,” Shamael đắng lòng.
Bulbul, 14 tuổi và đang mang thai, cùng cha em là Mansour, 35 tuổi, tại nhà riêng ở Khushkian. Sau khi vợ bị bệnh, ông Mansour muốn lấy vợ hai nhưng không có tiền trả gả cưới, ông đã đem Bulbul đổi lấy con gái của một người đàn ông 45 tuổi và gả em cho người đó.
Trong ngày cưới tại ngôi làng Nookhil, cô bé Bibi Samia (14 tuổi) lúc đầu tỏ ra khá bình tĩnh. Mẹ em kể đêm trước em đã khóc rất nhiều. Em cố nén dằn lòng suốt nhiều giờ đồng hồ, nhưng ngay trước khoảnh khắc phải bước chân rời khỏi nhà, em bật khóc nức nở. “Em không vui vì em còn quá nhỏ,” em nói.
Khi các nguồn viện trợ nước ngoài rút đi, các chương trình hỗ trợ cho những cô bé này cũng dần biến mất.
Ông Mark Calder, Giám đốc Tuyên truyền vận động tại Afghanistan thuộc tổ chức cứu trợ World Vision International, cho biết: “Kết hôn sớm đẩy các cô gái trẻ vào những rủi ro sức khỏe có thể nguy hiểm đến tính mạng, nhưng các phòng khám chữa trị cho các em lại đang lần lượt đóng cửa do bị cắt giảm viện trợ.”
Tổn thương tâm lý đối với các cô dâu trẻ em là vô cùng lớn. Dù nghèo đứt bữa, bà Sara vẫn kiên trì dắt tay cô con gái Aisha, 12 tuổi, đến trường tiểu học mỗi sáng, đi bộ từ khu ổ chuột vùng ven Qala-e-Naw kể từ khi họ chạy trốn hạn hán năm 2021.
Tuy nhiên, chồng của bà Sara cũng đã bán Aisha làm dâu cho một thanh niên 20 tuổi để trả nợ; khi khoản tiền được thanh toán xong, em sẽ phải ra đi.
Aisha, 12 tuổi, ở nhà cùng mẹ, Sara, và em trai hai tháng tuổi Ekmatullah tại Qala-e-Naw. Aisha, 12 tuổi, ở nhà cùng mẹ, Sara, và em trai hai tháng tuổi Ekmatullah tại Qala-e-Naw.
Khoản tiền sính lễ bán con cũng chẳng giúp gia đình thoát khỏi cảnh bần cùng: tiền thuê nhà 1.000 afghani (400.000 VNĐ) đã nợ suốt 2 tháng và chủ nhà đã đe dọa đuổi đi. Khi sinh đứa con út, bà Sara đã phải đi bộ đến bệnh viện vì không có tiền bắt xe.
Dù vậy, bà Sara chia sẻ: “Tôi cố gắng không liên lạc với nhà trai để đòi nấc tiền sính lễ còn lại, cốt để Aisha có thể ở lại với tôi thêm ngày nào hay ngày đó.”
Bà Sara không thể nhắc đến chuyện cưới xin sắp tới trước mặt con gái vì điều đó chỉ làm Aisha khóc thắt ruột. Bà thà để con lặng lẽ tiếp tục ngồi làm bài tập về nhà – khi em vẫn còn có thể.
Nguồn: The Guardian