Trong bối cảnh kiến trúc đương đại tìm kiếm những giá trị bền vững và chiều sâu tinh thần, gỗ đang được nhìn nhận như một vật liệu kết nối con người với tự nhiên, tín ngưỡng và cộng đồng. Xuất phát từ tinh thần đó, Hiểu về gỗ#4: Tinh thần của Gỗ trong kiến trúc tôn giáo và tín ngưỡng nhật bản được tổ chức ngày 17/1 vừa qua, mở ra những góc nhìn đa chiều về vai trò của gỗ trong kiến trúc tôn giáo – tín ngưỡng, thông qua các thực hành tiêu biểu tại Nhật Bản và sự đối chiếu với bối cảnh Việt Nam.
Gỗ trong kiến trúc tôn giáo Nhật Bản: Từ truyền thống đến không gian thiêng đương đại
Sự kiện có sự tham dự của GS.TS.KTS Shin Takamatsu – một trong những kiến trúc sư hàng đầu Nhật Bản, Thành viên danh dự của Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ (Hon. FAIA) và Hiệp hội Kiến trúc sư Đức (Hon. BDA). Ông từng giành Giải thưởng lớn Cuộc thi Thiết kế bến đa năng cảng Shichirui (1985), Giải thưởng Triển lãm Kiến trúc Quốc tế Venice Biennale (1985), Giải thưởng Thiết kế Nội thất Quốc tế, cùng Giải thưởng cao quý nhất của Viện Kiến trúc Nhật Bản (1989) và Giải thưởng Kiến trúc Nhật Bản cho công trình Kirin Plaza Osaka.
Trong khuôn khổ chương trình, GS.TS.KTS Shin Takamatsu mang đến chuỗi chia sẻ xuyên suốt gồm hai phần, kết nối chặt chẽ giữa tư duy thiết kế và trải nghiệm thực tiễn.
Chia sẻ về vai trò của gỗ trong việc kiến tạo không gian tôn giáo và đời sống tinh thần, GS.TS.KTS Shin Takamatsu cho rằng: “Kiến trúc không chỉ tồn tại vì sự tiện dụng, mà sứ mệnh thực sự của nó là tạo ra sự cộng hưởng lẫn nhau như thế nào với đời sống, sinh mệnh của con người để thêu dệt, kết nên những giá trị mới. Do đó, “kiến trúc tôn giáo bằng gỗ” mà tôi theo đuổi luôn đóng vai trò quan trọng nhất trong nền tảng tư duy thiết kế của tôi, từ quá khứ, hiện tại và trong tương lai tôi cũng sẽ thiết kế kiến trúc với nền tảng đó”.
Ở phần 2, GS.TS.KTS Shin Takamatsu tập trung phân tích dự án và kinh nghiệm triển khai thực tế thông qua công trình tiêu biểu Hội quán tín đồ Nose Myoken-san “SEIREI” (Nhật Bản). Thông qua dự án, diễn giả chia sẻ tư duy thiết kế, cách tổ chức kết cấu và quá trình hiện thực hóa kiến trúc gỗ trong một công trình tôn giáo – tín ngưỡng, nơi kỹ thuật, vật liệu và tinh thần không gian được gắn kết, qua đó cho thấy kiến trúc gỗ có thể trở thành cầu nối giữa tín ngưỡng, con người và môi trường tự nhiên.
Từ trải nghiệm thực hành đó, ông nhấn mạnh rằng kiến trúc gỗ mở ra một hướng tư duy khác, nơi công trình được tạo nên từ chính những gì con người trồng và tạo ra, chứ không đơn thuần là khai thác những gì sẵn có. Việc kiến tạo công trình bằng gỗ không chỉ là bảo vệ con người, mà còn là bảo vệ Trái Đất nơi ta đang sống. Quá trình này gắn liền với ý thức tôn kính thiên nhiên và sự trân trọng những giá trị do chính con người tạo ra cũng chính là nền tảng tinh thần của kiến trúc tôn giáo.
Từ Nhật Bản đến Việt Nam: Đối thoại về ứng dụng gỗ trong kiến trúc tôn giáo & di sản
Tiếp nối chương trình là phiên tọa đàm “Ứng dụng gỗ trong bối cảnh Nhật Bản & Việt Nam”, với sự tham gia của GS.TS.KTS Shin Takamatsu và TS.KTS Lê Vĩnh An – Tiến sĩ Lịch sử Công nghệ Kiến trúc (Đại học Waseda, Nhật Bản), người có hơn 30 năm nghiên cứu về bảo tồn và trùng tu di sản kiến trúc triều Nguyễn tại Huế. Ông hiện là giảng viên Đại học Công nghiệp TP.HCM, Giáo sư khách mời tại Đại học Silpakorn (Thái Lan), đồng thời là tác giả của nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu, từng nhận Giải Nhất Sáng tạo Khoa học & Công nghệ tỉnh Thừa Thiên Huế (2014), Giải Phương pháp Hướng dẫn Đồ án Kiến trúc Xuất sắc – Hội KTS Việt Nam (2018) và Danh hiệu Cây Bút Vàng – Tạp chí Kiến trúc (2023).
Chia sẻ tại chương trình, TS. KTS Lê Vĩnh An cho rằng: “Phần lớn những công trình tôn giáo tín ngưỡng ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á đều được làm bằng gỗ, với tiến trình phát triển từ đơn giản đến phức tạp, từ thô mộc đến tinh xảo. Chính những công trình tôn giáo tín ngưỡng bằng gỗ này là ‘bảng cửu chương’ lưu dấu văn minh, văn hiến và văn hoá, bởi chính nó đã từng tương tác với biết bao thế hệ tiền nhân của mỗi dân tộc, mỗi thớ gỗ có thể là mỗi bản ghi âm tâm tư nguyện vọng của tiền nhân thông qua những lời cầu nguyện, những nghi lễ tôn giáo tín ngưỡng từ buổi sơ khai cho đến tận ngày nay, và có thể sẽ tiếp tục không ngừng nghỉ trong tương lai.”
Tọa đàm tập trung thảo luận các dự án kiến trúc gỗ tiêu biểu của GS.TS.KTS Shin Takamatsu, qua đó làm rõ tư duy thiết kế, giải pháp kết cấu, kỹ thuật truyền thống trong kiến trúc tôn giáo Nhật Bản, đồng thời đặt các thực hành này trong mối liên hệ với bối cảnh di sản, nghề mộc và thực tiễn xây dựng tại Việt Nam. Qua đó, chương trình gợi mở những cách tiếp cận phù hợp cho việc bảo tồn và phát huy kiến trúc gỗ trong điều kiện đương đại.
Khép lại chương trình là phần đúc kết của chuỗi UNDERSTANDING WOOD với sự tham gia của cả hai diễn giả, như một lời mời gọi tiếp tục suy ngẫm về cách “hiểu gỗ” không chỉ như một vật liệu hay kỹ thuật xây dựng, mà như một thái độ ứng xử với truyền thống, văn hóa và tương lai của kiến trúc.
Buổi đối thoại UNDERSTANDING WOOD #4: THE SPIRIT OF WOOD khẳng định vai trò của kiến trúc gỗ như một điểm giao thoa giữa di sản – công nghệ – thực hành đương đại, mở ra không gian kết nối đa chiều và gợi mở những hướng tiếp cận bền vững, giàu bản sắc cho kiến trúc Việt Nam trong bối cảnh phát triển hiện nay.
© Tạp chí kiến trúc