Xếp hàng chờ kiểm nghiệm
Chỉ sau vài năm mở cửa chính ngạch vào thị trường Trung Quốc, sầu riêng đã tạo nên một kỳ tích hiếm có: từ kim ngạch 400 triệu USD đã tăng vọt lên trên 3 tỉ USD, trở thành loại trái cây xuất khẩu có giá trị lớn nhất của VN và đóng góp gần một nửa kim ngạch toàn ngành rau quả. Cùng với sự bùng nổ đó, diện tích trồng sầu riêng cũng tăng nhanh lên khoảng 180.000 ha, sản lượng vượt 1,5 triệu tấn mỗi năm, tập trung chủ yếu tại Tây nguyên và ĐBSCL.
Sầu riêng mang về hàng tỉ USD mỗi năm nhưng khâu kiểm nghiệm đang là điểm nghẽn
Từ cuối năm 2024, sau khi phát hiện một số lô sầu riêng VN có dư lượng Cadimi (Cd) vượt ngưỡng và tồn dư chất cấm Auramine O (vàng O), Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) áp dụng cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt hơn đối với mặt hàng này. Theo quy định mới, gần như 100% lô sầu riêng xuất khẩu phải có kết quả phân tích Cadimi và vàng O do các phòng thử nghiệm được GACC công nhận thực hiện. Nếu không có kết quả kiểm nghiệm hoặc kết quả không đạt yêu cầu, lô hàng sẽ không được cấp chứng thư để thông quan. Quy định này làm thay đổi hoàn toàn quy trình xuất khẩu. Trước đây, doanh nghiệp (DN) chủ yếu kiểm soát chất lượng tại vùng trồng và cơ sở đóng gói; nay phòng kiểm nghiệm trở thành “cửa ngõ” bắt buộc trước khi một container sầu riêng có thể lăn bánh đến cửa khẩu.
Có thể nói, phòng kiểm nghiệm đã trở thành một mắt xích mang tính quyết định trong toàn bộ chuỗi giá trị xuất khẩu. Chỉ cần khâu này bị tắc nghẽn, toàn bộ các khâu còn lại, từ thu mua, đóng gói, vận chuyển đến thông quan, đều bị ảnh hưởng dây chuyền. Điều đó đã xảy ra trong năm 2025 khi hàng nghìn container sầu riêng ùn ứ, nhiều DN phải tạm dừng thu mua, giá sầu riêng tại nhiều địa phương giảm mạnh và nông dân chịu thiệt hại đáng kể. Nguyên nhân không xuất phát từ việc thiếu đơn hàng hay ách tắc cửa khẩu như những năm trước, mà đến từ một khâu tưởng chừng rất nhỏ: phòng kiểm nghiệm.
Vào đầu năm nay, tình trạng ùn tắc ở phòng kiểm nghiệm cũng tiếp tục tái diễn. Nhiều DN phản ảnh họ phải xếp hàng chờ đợi, thậm chí thua lỗ, mất vốn, mất đơn hàng, bị trả lại hàng vì không xin được giấy kiểm định. Theo thống kê của Bộ NN-MT, trước nhu cầu và áp lực từ thị trường, VN đã liên tục bổ sung các phòng thử nghiệm đủ điều kiện. Đến cuối năm 2025, cả nước có 24 phòng kiểm nghiệm được GACC công nhận với công suất lý thuyết khoảng 3.200 mẫu/ngày. Sang giữa năm 2026, số phòng được công nhận tiếp tục tăng lên, trong đó có 25 phòng kiểm nghiệm Cadimi và 22 phòng kiểm nghiệm vàng O đang hoặc đủ điều kiện hoạt động. Bộ
NN-MT vừa công bố danh sách 37 cơ sở kiểm nghiệm được GACC chấp nhận thực hiện phân tích chỉ tiêu Cadimi và chất vàng O đối với quả tươi xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc… Trong đó có 30 cơ sở được công nhận kiểm nghiệm chỉ tiêu Cadimi và 31 cơ sở được công nhận kiểm nghiệm chỉ tiêu vàng O đối với sầu riêng và mít xuất khẩu. Đây là một bước tiến đáng ghi nhận, nhưng thực tế vẫn còn nhiều nguyên nhân khiến cung không đủ cầu.
Một chuyên gia trong lĩnh vực rau quả phân tích: Mỗi năm VN thu hoạch trên 1,5 triệu tấn sầu riêng, với hàng chục nghìn lô hàng cần kiểm nghiệm trong thời gian rất ngắn. Đặc biệt, vụ thu hoạch thường tập trung từ tháng 5 – 10, khiến lượng mẫu đổ dồn về các phòng thử nghiệm trong cùng một thời điểm. Chỉ cần một vài phòng phải tạm ngừng hoạt động để bảo trì thiết bị, hiệu chuẩn máy móc hoặc chờ phía Trung Quốc đánh giá lại, là toàn bộ hệ thống lập tức rơi vào tình trạng quá tải. Nhớ lại thời điểm bị ách tắc vào tháng 10.2025, một DN xuất khẩu sầu riêng kể: Khi một số phòng xét nghiệm đồng loạt tạm dừng hoạt động, DN không thể hoàn tất thủ tục kiểm nghiệm Cadimi và vàng O đúng tiến độ. Nhiều xe hàng đã ra đến cửa khẩu Lạng Sơn nhưng sau đó phải quay đầu và bán xổ ở thị trường nội địa vì không lấy được giấy phép. Vướng mắc này không chỉ gây thua lỗ cho DN mà cả chuỗi thu mua, thương lái và chủ vườn cũng chịu thiệt hại vì giá giảm.
Bố trí chưa hợp lý
Không chỉ thiếu về số lượng, mạng lưới phòng kiểm nghiệm còn bộc lộ sự mất cân đối trong phân bố. Theo danh sách được GACC phê duyệt, phần lớn các phòng thử nghiệm tập trung tại TP.HCM, Hà Nội và Cần Thơ. Riêng TP.HCM có khoảng 10 phòng kiểm nghiệm Cadimi, Hà Nội có 6 phòng, Cần Thơ có 4 phòng; các địa phương còn lại như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đà Nẵng và Cà Mau chỉ có 1 hoặc 2 đơn vị.
Cần phát triển mạng lưới phòng xét nghiệm vệ tinh tại các vùng nguyên liệu
Điều đáng nói là những vùng sản xuất sầu riêng lớn nhất cả nước như Đắk Lắk, Đắk Nông (Lâm Đồng), Gia Lai, Tiền Giang (nay là Đồng Tháp) hay Bến Tre (nay là Vĩnh Long), nơi mỗi năm cung ứng hàng trăm nghìn tấn quả, lại chưa có mạng lưới phòng kiểm nghiệm tương xứng. Hệ quả là nhiều DN buộc phải vận chuyển mẫu từ vùng nguyên liệu về TP.HCM hoặc Cần Thơ để xét nghiệm. Mỗi chuyến gửi mẫu làm phát sinh thêm chi phí vận chuyển, thời gian chờ đợi và nguy cơ chậm tiến độ giao hàng. Trong bối cảnh sầu riêng là mặt hàng tươi sống có giá trị cao, chỉ chậm vài ngày cũng đồng nghĩa với việc DN phải gánh thêm chi phí kho lạnh, lưu container, lãi vay ngân hàng và nguy cơ giảm chất lượng sản phẩm.
Ngay cả danh sách 37 cơ sở kiểm nghiệm được GACC chấp nhận mà Bộ NN-MT vừa công bố thì việc phân bổ vẫn chưa đồng đều. Cụ thể, khu vực đồng bằng sông Hồng có 8 cơ sở, gồm 1 cơ sở tại Quảng Ninh và 7 cơ sở tại Hà Nội. Khu vực duyên hải Nam Trung Bộ và Tây nguyên có 4 cơ sở, đặt tại TP.Đà Nẵng, tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Lâm Đồng. Đông Nam bộ có số lượng lớn nhất với 15 cơ sở, đều đặt tại TP.HCM. Khu vực ĐBSCL có 10 cơ sở, gồm 1 cơ sở tại Đồng Tháp, 8 cơ sở tại TP.Cần Thơ và 1 cơ sở tại tỉnh Cà Mau.
Ông Nguyễn Văn Mười, Phó tổng thư ký Hiệp hội Rau quả VN, nhận định nếu so về số lượng phòng kiểm nghiệm thì VN có thể còn cao hơn Thái Lan, tuy nhiên sự bố trí không đều dẫn đến tình trạng tắc nghẽn. Cụ thể tại Đắk Lắk, vùng trồng sầu riêng lớn nhất cả nước, chỉ có 1 phòng kiểm nghiệm. Trong giai đoạn cao điểm, phần lớn DN tập trung vào một số phòng kiểm nghiệm có đủ điều kiện, khiến việc tiếp nhận mẫu bị quá tải. Có DN phải chờ nhiều ngày mới đến lượt lấy mẫu và trả kết quả. Khi khâu kiểm nghiệm bị chậm, hệ lụy lan rất nhanh. Cơ quan quản lý ghi nhận đã có thời điểm gần 2.000 container sầu riêng bị chậm thông quan do ách tắc trong khâu kiểm nghiệm.
Nhiều chuyên gia trong ngành rau quả nhận xét, nếu VN chủ yếu dựa vào hơn 30 phòng kiểm nghiệm được phía Trung Quốc công nhận, thì Thái Lan đã hình thành một mạng lưới khoảng 300 phòng xét nghiệm vệ tinh phân bố ngay tại các vùng trồng sầu riêng trọng điểm. Các phòng này đóng vai trò chính là sàng lọc ban đầu.
Ông Nguyễn Văn Mười kiến nghị cần đồng thời phát triển mạng lưới phòng xét nghiệm vệ tinh tại các vùng nguyên liệu; thiết lập cơ chế giám sát định kỳ đối với đất, nước và vật tư nông nghiệp; số hóa toàn bộ dữ liệu từ mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói đến kết quả kiểm nghiệm; đồng thời nâng cao vai trò của hợp tác xã trong việc kiểm soát chất lượng ngay từ cấp hộ sản xuất. Khi hệ thống này vận hành đồng bộ, áp lực lên các phòng kiểm nghiệm trung tâm sẽ giảm đáng kể. Quan trọng hơn, rủi ro sẽ được xử lý ngay từ gốc thay vì chờ đến khi trái sầu riêng đã nằm trong container.