Tóm tắt
Việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO năm 2019 là một cột mốc quan trọng, nhưng cũng phơi bày một nghịch lý: Đời sống nghệ thuật đang “bùng nổ”, trong khi hạ tầng vật chất dành cho nó lại thiếu hụt và manh mún. Dựa trên những quan sát và trải nghiệm cá nhân, bài viết đề xuất một hướng tiếp cận chiến lược thông qua mô hình “Off-space” (không gian nghệ thuật độc lập/thay thế), dựa trên cơ chế hợp tác công – tư: Tận dụng quỹ đất, tài sản công dôi dư và phát huy năng lực quản trị linh hoạt của khối tư nhân, đồng thời vẫn đảm bảo khớp nối với định hướng phát triển chính trị, văn hóa, xã hội của Thủ đô.
Bài viết bao gồm hai phần: Phần một trình bày tóm lược về bức tranh hạ tầng dành cho văn hóa sáng tạo ở Hà Nội và ba ví dụ tham khảo về off-space ở Châu Âu, nơi không gian được hình thành dựa trên yêu cầu cấp thiết của cộng đồng sáng tạo địa phương và sự hỗ trợ về cơ chế từ nhà nước và doanh nghiệp: Phần hai trình bày hai ví dụ ở châu Á, off-space được tạo nên bởi sự dẫn dắt của thể chế tạo ra không gian sáng tạo đáp ứng với chiến lược phát triển chung, và một số phân tích về chiến lược phát triển cho Hà Nội, cũng như những thách thức và rào cản hiện tại.
Trong nhiều thập kỷ, bức tranh hạ tầng văn hóa của Hà Nội tồn tại sự phân cực rõ rệt. Một bên là các thiết chế văn hóa công lập (bảo tàng, nhà hát, nhà triển lãm…) thường mang tính hàn lâm, đôi khi xơ cứng trong cách tiếp cận công chúng và vận hành. Bên kia là các không gian thương mại (quán café văn hóa, không gian nghệ thuật, gallery độc lập) chịu áp lực nặng nề về chi phí mặt bằng, dẫn đến sự “yểu mệnh” của nhiều dự án thực hành nghệ thuật đương đại. Khái niệm “Off-space” (Không gian nghệ thuật thay thế – Tên gọi khác Alternative Space) ra đời như một nỗ lực phá vỡ thế kẹt đó. Không chỉ là một địa điểm vật lý, off-space là những không gian linh hoạt, phi chính thống, nơi khuyến khích sự thử nghiệm, tính liên ngành và sự giao tiếp trực tiếp với cộng đồng. Off-space xuất hiện ở các nước phát triển có thu nhập trung bình cao và thu nhập cao, khi mô hình xã hội đã ổn định và vượt qua nhiều giai đoạn tăng trưởng, có tích lũy vốn xã hội đáng kể. Off-space không chỉ lấp đầy khoảng trống ở giữa các tầng lớp xã hội, đáp ứng nhu cầu phát triển của nghệ sĩ-nhà sáng tạo từ nhiều tầng lớp, tăng khả năng tiếp cận văn hóa đa dạng cho công chúng, mà còn có tính chất quay vòng vốn xã hội, tối ưu hóa nguồn lực công nhằm tái tạo động lực cho tương lai.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của các off-space tại Hà Nội là không gian vật lý. Trong khi các nghệ sĩ và cộng đồng nghệ thuật độc lập – khối năng động nhất trong bức tranh văn hóa thủ đô chật vật tìm chỗ đứng, Hà Nội lại đang đối diện với một bài toán quy hoạch lớn: Hàng loạt nhà máy công nghiệp cũ, trụ sở các bộ ngành, cơ quan hành chính đang trong lộ trình di dời ra khỏi nội đô, để lại một quỹ đất “vàng” khổng lồ. Việc kết nối “cơn khát” không gian của giới sáng tạo với “nguồn cung” tài sản công dôi dư này không chỉ là giải pháp tối ưu hóa nguồn lực, mà còn là bước đi chiến lược để hiện thực hóa vai trò là một Thành phố Sáng tạo và vị thế dẫn đầu quốc gia. Để giải quyết bài toán này, việc tham chiếu các mô hình quốc tế đã thành công trong việc kết hợp giữa tài sản công và quản trị tư là vô cùng thiết yếu, nhằm đưa ra những gợi ý để áp dụng với hoàn cảnh thực tại và các thiết chế chính sách đặc thù của nội địa.
Trong chuyến nghiên cứu tại Thụy Sĩ năm 2025, tôi đã có dịp tới tham quan và trao đổi tại các không gian off-space nổi bật, đó là Rote Fabrik tại Zurich, PROGR (tại Bern) và không gian Fondazion Fiminco (tại Paris). Đây có thể được coi là những minh chứng và bài học có tính kinh điển của mô hình off-space mà Hà Nội có thể tham khảo trong việc chính quyền nhượng quyền không gian công cho cộng đồng sáng tạo dựa trên nhu cầu cấp thiết từ các cộng đồng sáng tạo tại cơ sở và xây dựng cơ chế hoạt động dựa trên niềm tin và thống nhất giữa hai bên.
Rote Fabrik1 từng là một nhà máy dệt gạch đỏ bỏ hoang gần trung tâm thành phố Zurich và nằm trong quy hoạch phá dỡ. Tuy nhiên, từ những phong trào đấu tranh của thanh niên đòi hỏi một trung tâm văn hóa thay thế vào thập niên 1980, chính quyền Zurich đã đi đến một quyết định lịch sử: Giữ lại di sản này và giao quyền sử dụng cho Hiệp hội Độc lập IG Rote Fabrik. Điểm cốt lõi trong cơ chế vận hành của Rote Fabrik nằm ở nguyên tắc: “Khoảng cách an toàn” (Arm’s length principle)2 trong chính sách văn hóa. Nghĩa là, chính quyền thành phố đóng vai trò là “nhà bảo trợ”, duy trì sở hữu mặt bằng và cấp ngân sách hoạt động thường niên (lên tới hàng triệu Franc Thụy Sĩ), nhưng tuyệt đối không can thiệp vào nội dung nghệ thuật. Toàn bộ quyết định về giám tuyển, tổ chức sự kiện, hay phân bổ không gian đều do hội đồng tự quản của giới nghệ sĩ điều hành. Ngược lại, các nghệ sĩ, tổ chức văn hóa được hỗ trợ sử dụng không gian này cần chứng minh tính hiệu quả của hoạt động mà họ đem lại, được đong đếm bằng các con số thống kê báo cáo định kỳ về số lượng sự kiện, chất lượng và phục vụ bao nhiêu khán giả. Cơ chế “tự quản có trợ cấp” này cho thấy: Nhà nước không đánh mất tài sản công, mà đang dùng nó để đầu tư vào sự đa dạng văn hóa và sức sống của đô thị.
Không gian bên ngoài của PROGR, tiền thân là một trường trung học ở trung tâm thủ đô Bern, nay được chuyển thành không gian của cộng đồng nghệ thuật thành phố với các studio nghệ sĩ, gallery, văn phòng của tổ chức văn hóa, phòng chiếu phim, hòa nhạc, nhà hàng và không gian ngoài trời. Nhiều sự kiện văn hóa cỡ lớn của thành phố được diễn ra tại đây.
Trái ngược với mô hình nhận trợ cấp ngân sách thường niên như Rote Fabrik, PROGR3 tại thủ đô Bern (Thụy Sĩ) lại là minh chứng rất đáng tham khảo cho khả năng “tự chủ, tự chi” của một không gian nghệ thuật trên nền tảng tài sản công. Vốn là một trường trung học cũ nằm ở khu đất vàng ngay trung tâm thành phố, PROGR ban đầu chỉ là dự án tạm thời. Tuy nhiên, nhờ những đòi hỏi mãnh liệt từ nghệ sĩ và cộng đồng văn hóa địa phương, chính quyền đã nhượng quyền sử dụng tòa nhà dài hạn (lên tới 30 năm) cho Quỹ PROGR (Stiftung PROGR) quản lý. Điểm mấu chốt là thành phố Bern không cấp tiền vận hành, họ chỉ cấp “không gian với giá thuê tượng trưng”. Để sinh tồn và phát triển, tổ chức tư nhân này đã áp dụng mô hình quản trị kinh tế cực kỳ thông minh: “trợ giá chéo”4 (cross-subsidization). Tòa nhà được chia làm hai hệ sinh thái rõ rệt. Tầng trệt và sân trong được quy hoạch cho các dịch vụ thương mại (quán bar, nhà hàng, café, không gian sự kiện) và cho thuê với mức giá sát thị trường. Toàn bộ lợi nhuận khổng lồ từ các dịch vụ này được bơm ngược lại để bảo trì tòa nhà và trợ giá cho hơn 70 studio nghệ thuật ở các tầng trên, và có tới xấp xỉ 200 nghệ sĩ thuộc nhiều lĩnh vực sáng tạo đang hoạt động tại đây. Nhờ vậy, giới nghệ sĩ được thuê không gian sáng tạo với mức giá cực rẻ, trong khi PROGR hoàn toàn độc lập về tài chính mà không trở thành gánh nặng của người nộp thuế.
Nếu Rote Fabrik và PROGR dựa vào sự nhượng quyền từ chính quyền, thì Fondation Fiminco5 (nằm tại khu ngoại ô Romainville, Paris) lại là một minh chứng xuất sắc cho việc khối tư nhân, cụ thể là các tập đoàn kinh tế, chủ động dẫn dắt công cuộc kiến tạo không gian nghệ thuật. Vốn là một khu phức hợp công nghiệp dược phẩm khổng lồ của Sanofi bị bỏ hoang, nơi đây đã được Tập đoàn bất động sản Groupe Fiminco mua lại và cải tạo thành một trung tâm nghệ thuật đương đại quy mô bậc nhất châu Âu. Điểm khác biệt cốt lõi trong cơ chế vận hành của Fondation Fiminco là mô hình “Tập đoàn bảo trợ toàn diện”6. Groupe Fiminco thành lập một quỹ nghệ thuật phi lợi nhuận (Foundation) và bơm nguồn vốn khổng lồ để biến các nhà xưởng cũ thành hệ thống xưởng chế tác chuyên nghiệp (in ấn, gốm sứ, nhiếp ảnh, kỹ thuật số 3D) cùng không gian lưu trú chất lượng cao cho các nghệ sĩ quốc tế. Ở mô hình này, không gian vận hành độc lập với áp lực sinh lời ngắn hạn. Đổi lại, lợi ích chiến lược mà tập đoàn thu về là giá trị thặng dư về thương hiệu và sức hút quy hoạch đô thị. Bằng việc đặt nghệ thuật làm lõi, Fondation Fiminco đã “thay máu” hoàn toàn khu dân cư Romainville, biến một vùng ngoại ô suy thoái thành điểm đến văn hóa năng động, từ đó làm tăng giá trị bền vững cho các dự án bất động sản lân cận của chính tập đoàn trong khuôn khổ siêu dự án “Grand Paris” (Đại Paris).
Đối chiếu với Hà Nội, bài học từ Rote Fabrik chạm trúng rào cản lớn nhất trong tâm lý quản lý: Sự e ngại mất kiểm soát nội dung khi giao không gian cho các nhóm độc lập. Để các off-space thực sự phát huy tác dụng, bên cạnh việc cung cấp hạ tầng dôi dư, chính quyền cần thiết lập một “hợp đồng niềm tin” với giới chuyên môn. Sự chuyển dịch tư duy từ “quản lý, kiểm duyệt” sang “bảo trợ, kiến tạo” là điều kiện tiên quyết để các nhà máy cũ tại Hà Nội không chỉ được thay áo mới về kiến trúc, mà thực sự sản sinh ra những giá trị nghệ thuật tiên phong.
Bài học từ PROGR trực tiếp giải quyết được “điểm nghẽn” lớn nhất trong tâm lý của các nhà quản lý: nỗi lo thất thoát tài sản công hoặc áp lực ngân sách nhà nước. Khi giao các nhà máy cũ hay cơ quan dôi dư cho tư nhân làm off-space, cơ chế quản lý cần cởi mở, cho phép họ tích hợp các mô hình kinh doanh phụ trợ (F&B, bán lẻ sáng tạo, kinh tế đêm). Chỉ khi được phép “lấy thương mại nuôi nghệ thuật”, các không gian sáng tạo mới có thể tự chủ sinh lời, sống khỏe và đóng góp bền vững cho hệ sinh thái đô thị.
Một đô thị phát triển bền vững không thể chỉ được đo đếm bằng những tòa cao ốc kính thép, mà còn phải được định hình bởi những “vùng đệm mềm” văn hóa tự do, đa chiều và giàu sức sống. Các off-space chính là những “lá phổi xanh” về mặt tinh thần đó. Cho phép tư nhân hóa vận hành các không gian sáng tạo trên nền tảng nguồn lực công không phải là sự đánh mất kiểm soát, mà ngược lại, đó là bước đi thể hiện tầm nhìn quản trị hiện đại. Sự kết hợp giữa “Tài sản Công” và “Trí tuệ Tư”, nếu được khớp lệnh đúng với định hướng phát triển của thành phố, sẽ tạo ra sức mạnh mềm to lớn, đưa Hà Nội thực sự trở thành một trung tâm sáng tạo hội nhập và cởi mở của khu vực.
Đón đọc Phần 2: “Off-space, mô hình gắn với của thể chế “từ trên xuống’’- Lộ trình pháp lý và giải pháp”.
Nguyễn Anh Tuấn
Giám đốc Nghệ thuật Heritage Art Space
Ảnh trong bài: Nguyễn Anh Tuấn
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05-2026 )
Ghi chú
- Tìm hiểu thêm tại website chính thức của Rote Fabrik tại địa chỉ: https://rotefabrik.ch/ (truy cập ngày 17/5/2206).
- Trong quản lý văn hóa, “Arm’s length principle” chỉ cơ chế tách bạch quyền lực giữa nhà tài trợ (nhà nước) và giới thực hành nghệ thuật. Theo đó, chính quyền đóng vai trò cấp ngân sách nhưng duy trì “khoảng cách” bằng cách ủy quyền phân bổ quỹ cho một hội đồng chuyên môn (Arts Council) độc lập. Mục đích cốt lõi của nguyên tắc này là ngăn chặn sự can thiệp và kiểm duyệt chính trị, bảo vệ tuyệt đối quyền tự do sáng tạo. Nhờ cơ chế “bộ đệm” này, các dự án được đánh giá, tài trợ dựa trên chất lượng nghệ thuật khách quan, thay vì bị chi phối bởi ý chí hay định hướng hành chính.
- Tìm hiểu thêm tại website chính thức của tổ chức tại địa chỉ: https://www.progr.ch/ (truy cập ngày 17/5/2206).
- Trong bối cảnh quản lý không gian văn hóa, “Cross-subsidization” là chiến lược tài chính lấy lợi nhuận từ các hoạt động thương mại để bù đắp và duy trì các hoạt động nghệ thuật phi lợi nhuận. Cụ thể ở các mô hình off-space như PROGR, ban quản lý sẽ dành các diện tích đắc địa (như tầng trệt, mặt tiền) để kinh doanh hoặc cho thuê làm quán bar, nhà hàng, không gian sự kiện với giá thị trường. Dòng tiền thặng dư này sau đó được bơm ngược lại để chi trả chi phí vận hành tòa nhà và “trợ giá” mặt bằng cho các studio nghệ thuật ở các tầng trên. Nhờ vậy, nghệ sĩ có không gian sáng tạo với mức giá cực rẻ, trong khi toàn bộ tổ hợp vẫn đạt được sự độc lập và tự chủ tài chính bền vững mà không cần “bầu sữa” ngân sách nhà nước.
- Tìm hiểu thêm tại website chính thức của tổ chức tại địa chỉ: https://www.fondationfiminco.com/home.html (truy cập ngày 17/5/2206).
- Đây là cơ chế mà một tập đoàn tư nhân lớn (thường trong lĩnh vực bất động sản) cung cấp 100% nguồn vốn để kiến tạo và vận hành không gian nghệ thuật thông qua một quỹ phi lợi nhuận (foundation), tiêu biểu như cách Fondation Fiminco đang thực hiện. Trong mô hình này, các tổ hợp sáng tạo được hỗ trợ tối đa về hạ tầng mà không phải gánh áp lực sinh lời ngắn hạn. Đổi lại sự bảo trợ đó, tập đoàn thu về những lợi ích chiến lược dài hạn: sử dụng nghệ thuật như một công cụ “sức mạnh mềm” để tái thiết khu vực đô thị suy thoái, nâng tầm giá trị thương hiệu, và tạo ra sức hút văn hóa giúp gia tăng giá trị thặng dư cho các dự án quy hoạch lân cận của chính họ.
Tài liệu Tham khảo
1. Hà Nội – Thành phố sáng tạo UNESCO, tham khảo thông qua bài viết trên báo Nhân Dân trực tuyến tại: https://nhandan.vn/special/5nam-thanh-pho-sang-tao/index.html. Truy cập ngày 16/05/2026.
2. Quỹ đất từ lộ trình di dời cơ sở công nghiệp: https://nhandan.vn/uu-tien-quy-dat-cho-muc-dich-cong-cong-khi-doi-co-so-san-xuat-post955354.html
Truy cập ngày 16/05/2026.
3. Báo cáo về các Không gian sáng tạo ở Việt Nam, Hội Đồng Anh Việt Nam. Xem toàn bộ báo cáo tại: https://www.britishcouncil.vn/sites/default/files/chv-project-book.pdf. Truy cập ngày 16/05/2026.