‘Nơi tái định cư bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ’ phải có tiêu chí kiểm chứng

Góp ý vào dự án Luật Đất đai (sửa đổi) tại phiên thảo luận tại hội trường sáng 29/10, đại biểu Quốc hội Lê Hữu Trí (đoàn Khánh Hòa) cho rằng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là vấn đề có tác động trực tiếp đến đời sống của Nhân dân và cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều vụ khiếu nại, khiếu kiện phức tạp, kéo dài.

“Tôi đề nghị cụ thể hóa tiêu chí nơi ở mới ‘bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ’ bằng những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và kế sinh nhai. Khu tái định cư phải được chuẩn bị đầy đủ trước khi tổ chức di dời người dân”, ông Trí nói.

Đối với đất nông nghiệp nằm xen kẽ trong khu dân cư, có nguồn gốc sử dụng ổn định qua nhiều thế hệ, đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế bồi thường phù hợp với nguồn gốc đất, quá trình sử dụng và tác động thực tế của việc thu hồi đất.

“Không thể chỉ nhìn vào tên gọi, mục đích sử dụng đất trên giấy tờ mà chưa đánh giá đầy đủ hoàn cảnh và nguy cơ mất sinh kế của người dân”, đại biểu cho hay.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ quyền của người sử dụng đất trong thời gian dự án mới được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng chưa có quyết định thu hồi đất. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế bồi thường, hỗ trợ bằng đất ở, nhà ở hoặc hình thức phù hợp khác theo điều kiện thực tế và quy định pháp luật.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cho biết, dự thảo Luật đã xác định trách nhiệm bảo đảm sinh kế, cho phép bố trí tái định cư tại địa bàn khác có điều kiện tương đương.

Báo cáo giải trình cũng nêu định hướng chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, yêu cầu bảo đảm hạ tầng, điều kiện sinh hoạt phù hợp với phong tục và ưu tiên tái định cư tại chỗ.

Thống nhất với định hướng trên, song đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị làm rõ nguyên tắc đánh giá điều kiện tương đương, không chỉ dựa vào hạ tầng và nhà ở mà còn phải tính đến khả năng tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và sinh hoạt cộng đồng.

Ông Mai cũng đề nghị giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư.

“Vì dù chính sách đã được tiếp thu về định hướng, thiếu tiêu chí đo lường và đầu mối chịu trách nhiệm vẫn có thể khiến người dân có chỗ ở mới nhưng mất nguồn sống, nhất là tại địa bàn miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số”, đại biểu Dương Khắc Mai nói.

Quy định trách nhiệm, đánh giá kết quả phục hồi sinh kế

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng) cũng đánh giá dự thảo Luật đã quan tâm hơn đến yêu cầu ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh và phục hồi sinh kế cho người có đất bị thu hồi.

Nhận định đây là những quy định cần thiết, song bà Nga cho rằng, dự thảo cần làm rõ hơn trách nhiệm bảo đảm kết quả thực hiện chính sách, thay vì chỉ dừng lại ở việc xác định các hình thức hỗ trợ.

Đại biểu dẫn khoản 2 Điều 46 đã yêu cầu điều tra, xác định thu nhập từ việc sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất và lấy ý kiến người có đất bị thu hồi trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

“Nhưng việc xác định thu nhập trước khi thu hồi đất mới chỉ phản ánh điều kiện sống ban đầu của người dân. Vấn đề quan trọng hơn là sau khi thu hồi đất, đời sống của họ sẽ như thế nào?”, bà Nga đặt vấn đề.

Theo đại biểu, một hộ nông dân có thể được bố trí chỗ ở mới nhưng không còn đất sản xuất, một hộ kinh doanh được bồi thường tài sản nhưng mất địa điểm tạo thu nhập chính của họ, một người lao động lớn tuổi được hỗ trợ chuyển đổi nghề nhưng khó tìm việc làm phù hợp.

“Trong những trường hợp ấy, việc hoàn thành chi trả bồi thường và bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định được cuộc sống”, đại biểu Việt Nga nói.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải xác định những nhóm người có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, đặc biệt là hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp.

Đồng thời, cần quy định trách nhiệm của cơ quan Nhà nước trong việc tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.

Luật không thể quy định cứng một mức thu nhập hay một thời hạn hỗ trợ chung cho mọi trường hợp, bởi điều kiện kinh tế xã hội của các địa phương rất khác nhau. Những nội dung cụ thể đó có thể giao Chính phủ quy định.

“Nhưng nguyên tắc về trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm thực hiện chính sách phục hồi sinh kế cần được xác lập ngay trong Luật, để tránh tình trạng chính sách hỗ trợ đã được phê duyệt nhưng việc thực hiện thiếu nguồn lực, thiếu theo dõi và không xác định rõ trách nhiệm”, đại biểu nêu quan điểm.